Cơ chế BHTG khu vực – giải pháp thống nhất bảo vệ người gửi tiền

07:53-14/03/2019

Trong bối cảnh hội nhập tài chính toàn cầu đang diễn ra ngày một sâu rộng, nhất là trong kỷ nguyên số hóa, những rủi ro tương ứng trong ngành tài chính – ngân hàng cũng ngày một đa dạng và phức tạp hơn. Chính sách bảo hiểm tiền gửi (BHTG) vốn được thiết kế với mục tiêu bảo vệ người gửi tiền trước tình trạng mất thanh khoản và đổ vỡ ngân hàng, cũng như góp phần duy trì ổn định trật tự thị trường tài chính, vì vậy cũng gặp phải các rủi ro lớn hơn liên quan đến vấn đề xuyên biên giới. Một câu hỏi đặt ra là, liệu một cơ chế BHTG mang tính chất khu vực có đảm bảo cho sự an toàn của nền tài chính quốc gia hơn không, nhất là trong trường hợp xảy ra khủng hoảng hệ thống?

Đặc điểm của Cơ chế BHTG tại Châu Âu

BHTG hình thành ở Châu Âu từ năm 1994, nhưng cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và cuộc khủng hoảng nợ công của Châu Âu một lần nữa đặt ra yêu cầu về sự bảo vệ vững chắc hơn cho người gửi tiền trong toàn khu vực. Do đó, năm 2015, Liên minh ngân hàng Châu Âu đã công bố Chỉ thị về cơ chế BHTG khu vực nhằm hài hòa, thống nhất một số nội dung về BHTG, từ đó nâng cao tính bảo mật của hệ thống ngân hàng châu Âu và khôi phục lòng tin của chủ nợ, nhà đầu tư và người gửi tiền, bằng cách đảm bảo tiền gửi an toàn trong trường hợp mất ổn định ngân hàng.

Qua đó, Liên minh Châu Âu kỳ vọng cơ chế BHTG khu vực có thể đóng góp thêm nhiều vai trò đối với ngành ngân hàng toàn khu vực như: Tăng đóng góp từ khoản thu phí BHTG cho hệ thống ngân hàng dựa trên đánh giá về rủi ro của tổ chức tín dụng (thu phí theo rủi ro); duy trì ổn định tốt hơn cho các hoạt động tài chính – ngân hàng, nhất là khi tăng được niềm tin của công chúng; phát triển giáo dục tài chính và cung cấp thông tin hữu ích cho người gửi tiền; khai thác tiềm năng thu hút dòng tiền từ cá nhân, tổ chức nước ngoài gửi tiền vào Châu Âu do giảm rủi ro, từ đó mở rộng phạm vi hoạt động của ngân hàng Châu Âu.

Các quy định chính của Chỉ thị về cơ chế BHTG Châu Âu vẫn được áp dụng đến hiện nay. Hạn mức BHTG áp dụng chung cho toàn khu vực là 100.000 Euro. Đối tượng được bảo hiểm là cả cá nhân và doanh nghiệp (ngoại trừ các định chế tài chính và cơ quan pháp luật) có tài khoản tiền gửi bằng cả nội tệ và ngoại tệ tại các ngân hàng Châu Âu. Quỹ BHTG được xây dựng theo hình thức cấp vốn trước với mục tiêu là bảo vệ được tối thiểu 0,8% tiền gửi của mỗi ngân hàng trong suốt 10 năm. Phí BHTG mà các thành viên tham gia BHTG phải đóng được xác định dựa trên quy mô tiền gửi và phân loại rủi ro ngân hàng do Liên minh ngân hàng Châu Âu thực hiện. Các tổ chức tài chính có rủi ro cao có thể đóng phí bảo hiểm cao hơn nhằm giảm bớt rủi ro về đạo đức liên quan đến BHTG. Thời gian chi trả tối đa khi xảy ra đổ vỡ ngân hàng là trong vòng 7 ngày làm việc. Ngoài ra, việc lựa chọn biện pháp xử lý đổ vỡ tùy thuộc vào tổ chức BHTG từng nước, nhưng ưu tiên biện pháp tối thiểu hóa chi phí để duy trì hoạt động liên tục của hệ thống ngân hàng cũng như khôi phục lại niềm tin của người gửi tiền.

Trong thực tế, mặc dù đã có nhiều nỗ lực để đạt được sự hài hòa về tài chính ngân hàng và BHTG trên toàn Châu Âu, nhưng vẫn còn nhiều rủi ro đặt ra đối với các ngân hàng lớn, vấn đề xuyên quốc gia, thông tin bất đối xứng. Vì vậy, nhằm giảm thiểu rủi ro lan truyền đổ vỡ ngân hàng và gây bất ổn cho hệ thống tài chính toàn khối, Liên minh Châu Âu  lên kế hoạch việc thành lập liên minh ngân hàng đầy đủ gồm 3 trụ cột chính: Giám sát, xử lý (hai trụ cột này đã được thành lập thông qua các cơ chế giám sát và xử lý đơn độc, đã đi vào hoạt động) và BHTG.

Tháng 11/2015, Ủy ban Châu Âu công bố đề xuất thành lập Cơ chế BHTG chung Châu Âu với vai trò là trụ cột thứ ba của liên minh ngân hàng qua bốn giai đoạn chính. Cụ thể, từ tháng 7/2017 - 7/2020, thành lập Cơ chế tái bảo hiểm của khu vực cho tối đa 20% tổng số tiền thiếu hụt thanh khoản và tổn thất vượt quá khả năng tài chính của tổ chức BHTG các nước thông qua khoản vay có hoàn lại. Để tránh rủi ro về đạo đức, Quỹ tái bảo hiểm này được xác định ở mức tương đương 20% quỹ mục tiêu ban đầu hoặc 10 lần số tiền mục tiêu bảo hiểm của tổ chức BHTG các nước, tùy thuộc mức nào thấp hơn. Trong giai đoạn hai, tính đến tháng 7/2024, hình thành cơ chế đóng bảo hiểm với tỷ lệ tăng dần (từ 20% năm đầu sau thành lập đến 80% vào năm thứ tư) cho phần thanh khoản thiếu hụt và tổn thất của tổ chức BHTG các nước thành viên và chỉ cần hoàn trả phần hỗ trợ thanh khoản thiếu hụt còn tổn thất sẽ được chia sẻ giữa các nước trong khối. Trong giai đoạn ba và bốn, hình thành cơ chế BHTG khu vực đầy đủ với trách nhiệm bảo hiểm cho toàn bộ phần thiếu hụt thanh khoản, tổn thất của các nước thành viên và không giới hạn hỗ trợ tài chính. Để giảm thiểu rủi ro đạo đức, có khả năng các tổ chức BHTG quốc gia thành viên không đáp ứng được yêu cầu sẽ bị loại khỏi cơ chế tái bảo hiểm chung của khu vực.

Tuy nhiên, do những bất đồng trong quan điểm chính sách của các nước thành viên, hiện Ủy ban Châu Âu vẫn chưa đi đến một kết luận cuối cùng cho đề xuất thành lập Cơ chế BHTG chung kể trên.

Tương lai cho chính sách BHTG khu vực ASEAN

Hiện nay, trong khu vực ASEAN, mức độ hội nhập về tài chính còn thấp hơn nhiều so với sự hội nhập về thương mại và kinh tế trong khu vực, dù sau cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á giai đoạn 1997-1998 các quốc gia đã tăng cường sự hợp tác trên mọi mặt nhằm duy trì sự ổn định và phát triển của toàn khối. Nhận thức được điều này, lãnh đạo các nước thuộc ASEAN đã đẩy mạnh việc xây dựng lộ trình hội nhập tài chính và kinh tế của các nước một cách cụ thể, chi tiết hơn. Theo nhận định của công ty kiểm toán PwC, triển vọng của khu vực dịch vụ tài chính ASEAN khá lạc quan, đặc biệt là lĩnh vực dịch vụ tài chính sẽ vượt xa các thị trường mới nổi khác. Đây là kết quả của quá trình gia tăng sử dụng các dịch vụ ngân hàng, tiến bộ của công nghệ tài chính, và sự hội nhập không ngừng của ASEAN.

Với vai trò không thể thiếu của tổ chức BHTG trong việc bảo vệ người gửi tiền và góp phần không nhỏ vào việc duy trì sự ổn định của ngành tài chính, ngân hàng, các quốc gia ASEAN, trong đó có Việt Nam có thể xem xét triển vọng về việc phối hợp xây dựng một Cơ chế BHTG chung dựa trên những kinh nghiệm của khu vực Châu Âu nhưng vẫn hài hòa với sự phát triển đặc thù của kinh tế Đông Nam Á. Trong đó, cần xây dựng được một khung thỏa thuận các vấn đề chính về BHTG dựa trên Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển BHTG hiệu quả, đồng thời đảm bảo quy định rõ ràng về các khoản dự phòng tài chính và chia sẻ tổn thất giữa các nước thành viên, tránh việc xem cơ chế BHTG là một công cụ để chia sẻ rủi ro của khu vực công giữa các nước. Một giải pháp khác có thể xem xét là thành lập một cơ quan giám sát ngân hàng và BHTG độc lập của khu vực.

Khi đó, cơ chế BHTG chung khu vực có thể hỗ trợ khắc phục những điểm yếu trong hoạt động tài chính - ngân hàng xuyên biên giới, tối ưu hóa quá trình giám sát và xử lý các tổ chức tín dụng, hạn chế rủi ro từ các cuộc khủng hoảng tài chính trong tương lai.

 HL

Tài liệu tham khảo:

- Nghiên cứu về BHTG và vấn đề xuyên biên giới do khủng hoảng tài chính gây ra, Hiệp hội BHTG quốc tế, tháng 3/2011.

- Hướng tới Cơ chế BHTG chung Châu Âu, Ủy ban Châu Âu, tháng 11/2015.

- Hoàn thiện Liên minh ngân hàng Châu Âu bằng Cơ chế BHTG: giải quyết vấn đề xuyên biên giới, Ngân hàng trung ương Châu Âu, tháng 4/2018.

- Đánh giá sự hội nhập và hợp tác tài chính Asean, Đại học Michigan, 2017.

- Cơ chế BHTG:Con đường bảo vệ người gửi tiền toàn Châu Âu: http://en.finance.sia-partners.com/deposit-guarantee-schemes-road-pan-european-depositor-protection