Trang Chủ
Đổi mới tài chính và số hóa trong tiến trình mở rộng tài chính toàn diện
Tài chính toàn diện hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính phù hợp của người dân và doanh nghiệp, nhất là những nhóm còn hạn chế về khả năng tiếp cận hệ thống tài chính chính thức. Công nghệ số góp phần giảm chi phí giao dịch, mở rộng kênh cung ứng và đưa dịch vụ tài chính đến với người sử dụng. Tuy nhiên, Báo cáo“BHTG và tài chính toàn diện: Xu hướng hiện nay trong bảo hiểm đối với các sản phẩm lưu trữ giá trị số” của Hiệp hội BHTG quốc tế (IADI, 2020) lưu ý rằng công nghệ số tự thân chưa đủ để bảo đảm người dân thực sự được hưởng lợi từ dịch vụ tài chính số; điều này còn phụ thuộc vào hệ thống thanh toán, hạ tầng, khuôn khổ pháp lý và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.
Nghiên cứu “Tài chính toàn diện và BHTG” (IADI, 2013) cho thấy phần lớn tổ chức BHTG được khảo sát không xác định thúc đẩy tài chính toàn diện là mục tiêu trực tiếp. Vai trò của BHTG chủ yếu thể hiện thông qua bảo vệ người gửi tiền, đặc biệt là người gửi tiền nhỏ lẻ, góp phần duy trì ổn định tài chính, củng cố niềm tin vào hệ thống ngân hàng và nâng cao nhận thức công chúng. Tại Việt Nam, chính sách BHTG và tài chính toàn diện có điểm giao thoa ở mục tiêu bảo vệ người sử dụng dịch vụ tài chính, đặc biệt là người gửi tiền. Việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, nâng cao nhận thức và củng cố niềm tin đối với hệ thống tài chính có thể hỗ trợ tiến trình tài chính toàn diện.
Trong bối cảnh hiện nay, số hóa không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ mà còn làm thay đổi cấu trúc thị trường tài chính. “Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả” (IADI, 2025) đã xác định mức độ tài chính toàn diện và tác động của fintech, số hóa là những điều kiện có thể ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành hệ thống BHTG. Báo cáo “Đổi mới tài chính và số hóa: Tác động đối với hệ thống BHTG” (IADI, 7/2026) tiếp tục tập trung vào các sản phẩm tài chính số nằm ở ranh giới của phạm vi BHTG, các chủ thể mới, hành vi người gửi tiền, môi trường công nghệ và nhận thức công chúng. Vì vậy, vấn đề đối với tổ chức BHTG không chỉ là thích ứng với công nghệ, mà còn là nhận diện đúng phạm vi bảo hiểm, bảo đảm chất lượng dữ liệu và duy trì khả năng phản ứng khi thị trường biến động.
IADI khuyến nghị về đổi mới tài chính, số hóa và BHTG
Những thay đổi của môi trường tài chính và vấn đề đặt ra đối với hệ thống BHTG
Một vấn đề nổi lên là nhận diện rõ phạm vi BHTG khi ngày càng xuất hiện nhiều sản phẩm có một số đặc điểm tương tự tiền gửi nhưng khác nhau về bản chất pháp lý, chủ thể phát hành và cơ chế hoàn trả. Đối với người sử dụng, tiền được lưu giữ trên ứng dụng số có thể được nhìn nhận tương tự tiền trong tài khoản ngân hàng, trong khi cơ chế pháp lý khác nhau.
Tài liệu “BHTG và tài chính toàn diện số” của Nhóm tư vấn hỗ trợ người nghèo (CGAP, 2016) nêu ba cách tiếp cận cơ bản đối với các sản phẩm lưu trữ giá trị số: loại trừ khỏi phạm vi BHTG; bảo hiểm trực tiếp; hoặc bảo hiểm theo người thụ hưởng cuối cùng thông qua tài khoản lưu ký tại tổ chức tham gia BHTG. Báo cáo IADI năm 2020 cũng cho thấy cơ chế bảo hiểm khác biệt đáng kể giữa các quốc gia; hơn 3/4 trong số 51 quốc gia được khảo sát không coi các sản phẩm lưu trữ giá trị số là tiền gửi. Điều này cho thấy cần nhận diện đúng bản chất nghĩa vụ tài chính, chủ thể có trách nhiệm hoàn trả, người thụ hưởng cuối cùng và khả năng tiếp cận dữ liệu để tổ chức BHTG thực hiện nghĩa vụ theo quy định pháp luật.
Các mô hình hợp tác mới giữa ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và nền tảng trung gian cũng làm vấn đề dữ liệu trở nên quan trọng hơn. Báo cáo IADI năm 2026 đề cập đến mô hình trung gian tiền gửi và sự tham gia của chủ thể phi ngân hàng. Trong một số trường hợp, tiền của nhiều khách hàng được tập hợp tại tài khoản chung hoặc tài khoản tổng hợp, làm phức tạp việc xác định chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng, số dư và hạn mức bảo hiểm khi xảy ra đổ vỡ. Do đó, năng lực bảo vệ người gửi tiền ngày càng gắn với chất lượng dữ liệu, khả năng kết nối và xác minh thông tin, bên cạnh nguồn lực tài chính của tổ chức BHTG.
Hành vi người gửi tiền cũng thay đổi trong môi trường số. Ngân hàng trực tuyến, ứng dụng di động và thanh toán tức thời giúp khách hàng chuyển tiền nhanh hơn; mạng xã hội đồng thời làm tăng tốc độ lan truyền thông tin và phản ứng của thị trường. Theo báo cáo công bố tháng 10/2024 của Hội đồng Ổn định tài chính (FSB), tốc độ rút tiền trung vị trong các đợt rút tiền hàng loạt tại ngân hàng năm 2023 đạt khoảng 7% tổng tiền gửi/ngày, cao hơn đáng kể so với mức trung vị khoảng 1%/ngày của các đợt rút tiền hàng loạt trong quá khứ. Đáng chú ý, ba đợt rút tiền diễn ra nhanh nhất trong tháng 3/2023 ghi nhận lượng tiền gửi bị rút lên tới 20 - 30% chỉ trong một ngày. Tuy nhiên, chưa có đủ cơ sở để quy sự gia tăng này trực tiếp cho ngân hàng trực tuyến hay ứng dụng di động. Công nghệ làm tăng khả năng chuyển tiền, nhưng hành vi người gửi tiền trong giai đoạn căng thẳng còn chịu tác động của tình hình từng tổ chức, kỳ vọng thị trường và chất lượng thông tin.
Đối với tổ chức BHTG, những thay đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn về phân tích dữ liệu, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, chuẩn bị chi trả và truyền thông. Dữ liệu số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ phân tích rủi ro, cảnh báo sớm và một số nghiệp vụ, nhưng cần đi kèm cơ chế quản trị phù hợp để kiểm soát rủi ro về chất lượng dữ liệu, thiên lệch mô hình, bảo mật và an ninh mạng. Điện toán đám mây cũng có thể nâng cao hiệu quả vận hành nhưng làm gia tăng phụ thuộc vào nhà cung cấp dịch vụ.
Truyền thông ngày càng gắn chặt với năng lực ứng phó của tổ chức BHTG. Mạng xã hội có thể khuếch đại thông tin chưa được kiểm chứng và rút ngắn thời gian phản ứng trong giai đoạn thị trường căng thẳng. Vì vậy, truyền thông BHTG không chỉ dừng ở phổ biến chính sách mà cần giúp công chúng nhận diện đầy đủ các nội dung cốt lõi của chính sách BHTG. Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả năm 2025 nhấn mạnh yêu cầu làm rõ loại tiền gửi và phạm vi bảo hiểm, qua đó hạn chế nguy cơ nhầm lẫn của người gửi tiền.
Như vậy, số hóa đối với tổ chức BHTG không đơn thuần là số hóa quy trình nội bộ mà là quá trình thích ứng đồng bộ về nhận diện rủi ro, dữ liệu, chi trả, truyền thông và duy trì hoạt động liên tục.
Nâng cao năng lực thích ứng của tổ chức BHTG trong môi trường tài chính số
Trước những thay đổi trên, tổ chức BHTG cần theo dõi các sản phẩm, mô hình kinh doanh và chủ thể mới có khả năng ảnh hưởng tới hoạt động nhận tiền gửi, đồng thời đánh giá tác động đối với chính sách BHTG. IADI xác định một số nội dung cần tiếp tục quan tâm, gồm theo dõi thị trường và diễn biến pháp lý; làm rõ khả năng triển khai phạm vi BHTG; nâng cao nhận thức công chúng; tăng cường phối hợp; củng cố khả năng hoạt động và năng lực công nghệ.
Đối với Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTGVN), việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cần gắn với khuôn khổ pháp luật và đặc điểm của hệ thống tài chính – ngân hàng Việt Nam. Theo dõi đổi mới thị trường không đồng nghĩa với mở rộng phạm vi BHTG đối với mọi sản phẩm mới, mà cần xem xét từng vấn đề trên cơ sở pháp lý và điều kiện thực tiễn.
Dữ liệu cần được xem là một cấu phần thiết yếu của năng lực thực thi chính sách BHTG. Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả năm 2025 yêu cầu tổ chức BHTG có hệ thống thông tin an toàn để xử lý dữ liệu người gửi tiền và định kỳ kiểm tra các kịch bản đóng cửa, chi trả. Đối với BHTGVN, cần tiếp tục nâng cao chất lượng dữ liệu, khả năng khai thác thông tin phục vụ giám sát, cảnh báo và chuẩn bị chi trả; ứng dụng tự động hóa hoặc AI phải gắn với nhu cầu nghiệp vụ, quản trị và an toàn dữ liệu.
Khả năng sẵn sàng chi trả cũng cần thích ứng với thay đổi hành vi và kỳ vọng của người gửi tiền. Khi người sử dụng ngày càng quen với giao dịch điện tử và khả năng tiếp cận tiền nhanh, việc chuẩn bị chi trả cần gắn với chất lượng dữ liệu, khả năng xác định người được bảo hiểm và sự đa dạng của kênh thanh toán. Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả năm 2025 ghi nhận các phương thức chi trả như chuyển tiền điện tử và thanh toán kỹ thuật số, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chi trả kịp thời và an toàn.
Truyền thông chính sách BHTG cần thích ứng với môi trường số, bảo đảm người dân tiếp cận được thông tin về tổ chức tham gia BHTG, tiền gửi được bảo hiểm, hạn mức và cơ chế bảo vệ. Đồng thời, tổ chức BHTG cần duy trì hoạt động liên tục, tính đến rủi ro gián đoạn dịch vụ của bên thứ ba và bảo đảm cơ chế phối hợp với các cơ quan có liên quan.
Số hóa đồng thời làm rõ hơn yêu cầu phối hợp trong Mạng an toàn tài chính. Khi ngân hàng, công ty công nghệ, nền tảng trung gian và nhà cung cấp hạ tầng ngày càng liên kết chặt chẽ, rủi ro tại một mắt xích có thể ảnh hưởng tới nhiều chủ thể. Vì vậy, những vấn đề phát sinh từ đổi mới tài chính, đặc biệt khi có yếu tố xuyên biên giới, cần được xem xét trong cơ chế phối hợp giữa tổ chức BHTG với các thành viên khác trong Mạng an toàn tài chính. Đối với BHTGVN, việc tiếp tục tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin với Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan có thẩm quyền theo đúng chức năng, nhiệm vụ là một điều kiện cần thiết để nâng cao khả năng nhận diện rủi ro, chuẩn bị phương án xử lý và triển khai chính sách BHTG trong những tình huống phức tạp hơn.
Đổi mới tài chính và số hóa không làm thay đổi mục tiêu của BHTG là bảo vệ người gửi tiền, nhưng đang làm thay đổi điều kiện và phương thức thực hiện mục tiêu đó. Khi sản phẩm tài chính, phương thức cung ứng dịch vụ và hành vi người gửi tiền tiếp tục thay đổi, các công cụ và năng lực thực thi của hệ thống BHTG cần được thường xuyên rà soát, hoàn thiện phù hợp với khuôn khổ pháp lý và điều kiện thực tiễn.
Đối với BHTGVN, cần tiếp tục củng cố năng lực nghiên cứu, dữ liệu, công nghệ, chi trả, truyền thông, duy trì hoạt động và phối hợp trong Mạng an toàn tài chính để chính sách BHTG được thực hiện hiệu quả trong bối cảnh mới. Trên nền tảng đó, BHTGVN tiếp tục phát huy vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, củng cố niềm tin đối với hệ thống tài chính - ngân hàng và có những đóng góp phù hợp đối với quá trình phát triển tài chính toàn diện tại Việt Nam.
HL
Tài liệu tham khảo:
Tài chính toàn diện và BHTG (IADI, 2013): https://www.iadi.org/2013/06/financial-inclusion-and-deposit-insurance/
Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả (IADI, 2025): https://www.iadi.org/2025/11/iadi-core-principles-for-effective-deposit-insurance-systems/
BHTG và tài chính toàn diện: Xu hướng hiện nay trong bảo hiểm đối với các sản phẩm lưu trữ giá trị số (IADI, 2020): https://www.iadi.org/2020/03/deposit-insurance-and-financial-inclusion-current-trends-in-insuring-digital-stored-value-products/
Đổi mới tài chính và số hóa: Tác động đối với các hệ thống BHTG (IADI, 2026): https://www.iadi.org/uploads/IADI-Preliminary-Views-and-Forward-Agenda.pdf
BHTG và tài chính toàn diện số (CGAP, 2016):
https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/1f801a0a-31ad-5c0e-90d3-4f372f6c0b7d
Hành vi người gửi tiền và rủi ro lãi suất, thanh khoản trong hệ thống tài chính: Bài học từ những biến động ngân hàng tháng 3/2023 (FSB, 2024): https://www.fsb.org/2024/10/depositor-behaviour-and-interest-rate-and-liquidity-risks-in-the-financial-system-lessons-from-the-march-2023-banking-turmoil/?
