Trang Chủ
Rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là những loại hình tội phạm có tính chất xuyên quốc gia, gắn với các dòng tài chính bất hợp pháp và có khả năng gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sự ổn định của hệ thống tài chính, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội. Trong bối cảnh hệ thống tài chính - ngân hàng Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới, việc thường xuyên rà soát, hoàn thiện chức năng và hoạt động giám sát của cơ quan quản lý Nhà nước đối với các tổ chức tài chính có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu lực, hiệu quả của công tác phòng, chống rửa tiền.
Tăng cường giám sát trên cơ sở rủi ro
Theo khuôn khổ 40 Khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính (FATF), các Khuyến nghị số 26, 27 và 28 quy định trực tiếp về vai trò, trách nhiệm của cơ quan giám sát. Theo đó, các quốc gia cần bảo đảm các tổ chức tài chính được giám sát đầy đủ về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; đồng thời, cơ quan giám sát được trao đủ thẩm quyền trong tiếp cận thông tin, tiến hành thanh tra, kiểm tra và áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp với mức độ vi phạm.
Một trong những yêu cầu quan trọng của FATF là chuyển từ cách tiếp cận giám sát tuân thủ đơn thuần sang cách tiếp cận dựa trên rủi ro (Risk-Based Approach - RBA). Theo nguyên tắc này, các quốc gia và tổ chức tài chính cần nhận diện, đánh giá, hiểu rõ mức độ rủi ro; từ đó phân bổ nguồn lực quản lý, giám sát và kiểm soát tương xứng. Những lĩnh vực, đối tượng có mức độ rủi ro cao cần được giám sát chặt chẽ hơn, trong khi đối với khu vực có rủi ro thấp có thể áp dụng các biện pháp phù hợp nhằm tối ưu hóa nguồn lực.
Giám sát tuân thủ là phương thức truyền thống, tập trung kiểm tra việc chấp hành các quy định pháp luật và quy định nội bộ của đối tượng báo cáo, như xây dựng quy trình nội bộ, nhận biết khách hàng, báo cáo giao dịch đáng ngờ, giao dịch có giá trị lớn và lưu trữ hồ sơ. Phương thức này có ưu điểm là dễ lượng hóa, kiểm tra và đối chiếu, song có thể chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về quy mô và mức độ rủi ro giữa các đối tượng.
Trong khi đó, giám sát trên cơ sở rủi ro cho phép cơ quan quản lý sử dụng các tiêu chí định lượng và định tính như đặc điểm khách hàng, sản phẩm, dịch vụ, kênh phân phối, phạm vi địa lý hoạt động, năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ để đánh giá, chấm điểm và phân loại mức độ rủi ro. Trên cơ sở đó, tần suất, phạm vi, nội dung thanh tra, kiểm tra và nguồn lực giám sát được xác định phù hợp với mức độ rủi ro của từng lĩnh vực, từng đối tượng. Đây không phải là sự thay thế hoàn toàn giám sát tuân thủ mà là sự bổ sung nhằm giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm hơn các rủi ro tiềm ẩn và sử dụng hiệu quả nguồn lực giám sát.
3 mục tiêu trọng tâm và 4 nhóm vấn đề kỹ thuật cốt lõi
Theo thông tin từ NHNN, Dự thảo Thông tư quy định trình tự, thủ tục giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng hướng tới 3 mục tiêu trọng tâm.
Thứ nhất, cụ thể hóa các quy định của Luật Phòng, chống rửa tiền theo hướng đáp ứng các khuyến nghị của FATF về giám sát trên cơ sở rủi ro.
Thứ hai, khắc phục những hạn chế, bất cập trong công tác giám sát hiện hành, trong đó có việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, công cụ và tiêu chí thống nhất để triển khai giám sát dựa trên rủi ro trên phạm vi toàn hệ thống.
Thứ ba, đáp ứng yêu cầu hội nhập và các cam kết quốc tế của Việt Nam.
Để thực hiện các mục tiêu này, Dự thảo tập trung vào 4 nhóm vấn đề kỹ thuật cốt lõi.
Một là, thiết lập quy trình giám sát gồm 3 bước. Quy trình bắt đầu từ tiếp nhận, thu thập, tổng hợp và xử lý tài liệu, thông tin, dữ liệu; tiếp theo là thực hiện các biện pháp giám sát tuân thủ và giám sát trên cơ sở rủi ro; cuối cùng là xây dựng báo cáo và đề xuất biện pháp xử lý. Việc quy định cụ thể quy trình nhằm chuẩn hóa nghiệp vụ, tăng tính hệ thống, nhất quán và minh bạch trong nghĩa vụ cung cấp thông tin của đối tượng giám sát cũng như trong hoạt động của cơ quan giám sát.
Hai là, cụ thể hóa phương pháp giám sát trên cơ sở rủi ro. Theo Dự thảo, đơn vị thực hiện giám sát sẽ sử dụng phương pháp, công cụ chấm điểm rủi ro do Thống đốc NHNN phê duyệt để phân tích, đánh giá, chấm điểm và xếp loại các đối tượng theo mức độ rủi ro rửa tiền. Điểm rủi ro được xác định trên cơ sở xem xét nhiều yếu tố, gồm rủi ro cấu trúc; rủi ro cố hữu liên quan đến khách hàng, sản phẩm, kênh phân phối và yếu tố địa lý; cùng với năng lực kiểm soát, phòng ngừa rủi ro nội bộ của từng tổ chức. Trên cơ sở kết quả đánh giá, tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được xếp theo ba mức rủi ro: thấp, trung bình và cao. Kết quả này là một trong những căn cứ để cơ quan quản lý xác định đối tượng, tần suất, nội dung giám sát cũng như phân bổ nguồn lực thanh tra, kiểm tra phù hợp.
Ba là, quy định rõ loại, phạm vi và thời kỳ báo cáo của thông tin, dữ liệu phục vụ giám sát. Các thông tin cần cung cấp phản ánh những nội dung tổng thể như cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị, kiểm soát nội bộ, cấu trúc sở hữu, mạng lưới hoạt động, quy mô tài sản, nguồn nhân lực, bộ phận chuyên trách phòng, chống rửa tiền; thông tin tổng hợp về khách hàng, sản phẩm, dịch vụ, kênh phân phối và khu vực địa lý.
Đáng chú ý, dữ liệu phục vụ đánh giá mức độ rủi ro của tổ chức là các dữ liệu tổng hợp, không bao gồm thông tin về giao dịch và khách hàng. Việc thu thập, quản lý và sử dụng thông tin phải đúng mục đích, đúng thẩm quyền và tuân thủ các quy định của pháp luật về bảo mật thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Bốn là, áp dụng các biện pháp giám sát tương ứng với mức độ rủi ro. Theo đó, cơ quan quản lý có trách nhiệm tăng cường giám sát đối với những đối tượng, lĩnh vực có mức độ rủi ro cao và áp dụng mức độ phù hợp đối với nhóm có rủi ro thấp hơn. Việc kết hợp giám sát tuân thủ với giám sát trên cơ sở rủi ro, đồng thời xác định biện pháp thanh tra, kiểm tra theo mức xếp loại rủi ro được kỳ vọng giúp sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của cơ quan quản lý trong lập kế hoạch và triển khai công tác thanh tra, giám sát về phòng, chống rửa tiền.
Từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý
Theo NHNN, việc chuyển từ phương thức giám sát chủ yếu dựa trên tuân thủ sang kết hợp giám sát tuân thủ và giám sát trên cơ sở rủi ro phù hợp với các chuẩn mực, khuyến nghị của FATF, đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh các nguy cơ và phương thức rửa tiền ngày càng phức tạp. Việc triển khai quy trình thu thập thông tin, chấm điểm rủi ro và thực hiện thanh tra, giám sát phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng đã tạo cơ sở thực tiễn để NHNN tiến tới xây dựng khuôn khổ pháp lý đầy đủ hơn cho hoạt động này.
Quá trình triển khai từ thí điểm quy mô nhỏ đến mở rộng trong hệ thống ngân hàng trong hơn ba năm qua có sự phối hợp của gần 100 đối tượng báo cáo, gồm các ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Theo NHNN, thực tiễn triển khai cho thấy khả năng đáp ứng và mức độ sẵn sàng của các ngân hàng trong việc báo cáo, cung cấp thông tin; đồng thời cho thấy yêu cầu bảo đảm thông tin thống kê, báo cáo đầy đủ, chính xác để kết quả đánh giá rủi ro phản ánh sát thực tế.
NHNN cũng cho biết, trong các đánh giá liên quan gần đây, các chuyên gia FATF đã ghi nhận cách tiếp cận của NHNN trong giám sát phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng và khuyến nghị Việt Nam nghiên cứu mở rộng cách tiếp cận kết hợp giữa giám sát tuân thủ và giám sát trên cơ sở rủi ro đối với các đối tượng báo cáo khác.
Việc xây dựng Dự thảo Thông tư quy định trình tự, thủ tục giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng là một bước trong quá trình tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phòng, chống rửa tiền. Qua đó, hoạt động giám sát từng bước được chuẩn hóa, gắn với mức độ rủi ro của từng đối tượng, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và bảo đảm an toàn, lành mạnh của hệ thống tài chính - ngân hàng trong quá trình hội nhập quốc tế.
HL
