Trang Chủ
Niềm tin của công chúng trong thời đại số
Mô hình kinh điển của Douglas Diamond và Philip Dybvig đề xuất năm 1983 và được trao giải Nobel Kinh tế năm 2022 đã chỉ ra rằng, hoạt động ngân hàng luôn tồn tại một điểm yếu cố hữu: phần lớn vốn huy động của ngân hàng có thời hạn ngắn nhưng lại được sử dụng để đầu tư hoặc cho vay với thời hạn dài hơn. Mô hình cũng chứng minh rằng ngay cả một ngân hàng hoàn toàn lành mạnh cũng có thể rơi vào khủng hoảng nếu người gửi tiền đồng loạt mất niềm tin và rút tiền cùng một lúc. Người dân gửi tiền vào ngân hàng trước hết vì tin rằng khoản tiền của mình sẽ an toàn. Khi niềm tin được duy trì, nguồn vốn huy động của ngân hàng sẽ ổn định, tạo nền tảng để ngân hàng hoạt động an toàn; ngược lại, nếu niềm tin bị tổn thương, nguồn vốn huy động sẽ có biến động mạnh, khi đó ngay cả những tổ chức tài chính có nền tảng hoạt động tốt cũng có thể đối mặt với áp lực lớn về thanh khoản. Bởi vậy, nhiều chuyên gia nhận định rằng, ngân hàng là ngành kinh doanh mà tài sản quan trọng nhất không phải là tiền, mà là niềm tin của công chúng.
Trong kỷ nguyên số, những rủi ro mà mô hình này chỉ ra không thay đổi về bản chất, song có thể diễn ra với tốc độ nhanh hơn và phạm vi rộng hơn dưới tác động của công nghệ số và mạng xã hội. Điều này khiến việc duy trì niềm tin của người gửi tiền trở thành yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự ổn định của hệ thống tài chính.
Minh chứng rõ nét cho nhận định trên là sự sụp đổ của Silicon Valley Bank (SVB) tại Hoa Kỳ vào tháng 3/2023. Chỉ trong vòng chưa đầy hai ngày, một ngân hàng có tổng tài sản hơn 200 tỷ USD, phục vụ hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ và quỹ đầu tư, đã rơi vào tình trạng mất khả năng thanh khoản và bị cơ quan quản lý tiếp quản. Điều đáng chú ý không chỉ là quy mô vụ việc mà còn là tốc độ lan truyền của cuộc khủng hoảng. Chỉ riêng ngày 9/3/2023, khách hàng của SVB đã yêu cầu rút khoảng 42 tỷ USD tiền gửi, tương đương khoảng 24% tổng tiền gửi của ngân hàng. Theo Tổng công ty BHTG Hoa Kỳ (FDIC), đây là mức rút tiền chưa từng có trong lịch sử ngành ngân hàng, tốc độ rút tiền vượt xa các sự kiện khủng hoảng thanh khoản đã từng xảy ra. Diễn biến này cho thấy trong môi trường tài chính số, thông tin và tâm lý thị trường có thể nhanh chóng chuyển hóa thành hành vi rút tiền hàng loạt, làm gia tăng nguy cơ bất ổn đối với hệ thống ngân hàng.
Tại Việt Nam, diễn biến liên quan đến Ngân hàng SCB vào cuối năm 2022 cũng đặt ra yêu cầu tăng cường cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và thống nhất khi thị trường xuất hiện biến động. Bài học đặt ra là cần chủ động theo dõi thông tin, phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan và giúp người gửi tiền tiếp cận thông tin chính thức, tránh để tin đồn hoặc thông tin chưa được kiểm chứng chi phối quyết định.
BHTG góp phần duy trì niềm tin của công chúng
Mục tiêu cốt lõi của BHTG là bảo vệ lợi ích của người gửi tiền. Khi phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm theo quy định của pháp luật, tổ chức BHTG thực hiện chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền trong phạm vi luật định, qua đó giảm thiểu tổn thất tài chính cho người gửi tiền và góp phần bảo đảm ổn định xã hội. Đây là giá trị nền tảng và là lý do căn bản để các quốc gia trên thế giới xây dựng hệ thống BHTG.Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận BHTG dưới góc độ chi trả bảo hiểm khi xảy ra đổ vỡ thì chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa của chính sách này. Một trong những vai trò quan trọng của cơ chế BHTG là củng cố niềm tin của công chúng đối với hệ thống ngân hàng. Khi người gửi tiền tin rằng quyền lợi của mình được pháp luật bảo vệ, tâm lý hoảng loạn trước những thông tin tiêu cực sẽ được hạn chế. Theo nghĩa đó, BHTG vừa là công cụ bảo vệ người gửi tiền khi rủi ro xảy ra, vừa là cơ chế duy trì niềm tin của công chúng, góp phần ổn định thị trường.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam, vai trò của BHTG trong việc củng cố niềm tin của công chúng càng trở nên rõ nét. Việc ứng dụng công nghệ số đã làm thay đổi phương thức cung ứng dịch vụ ngân hàng cũng như hành vi tiếp cận thông tin của người gửi tiền. Khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính của người dân ngày càng được mở rộng, song việc sử dụng các dịch vụ này phụ thuộc rất lớn vào niềm tin đối với hệ thống tài chính. Nếu niềm tin bị suy giảm, người gửi tiền có thể rút tiền khỏi ngân hàng, từ đó ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi số và thúc đẩy tài chính toàn diện.
Hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) trong thời gian qua đã góp phần củng cố niềm tin của công chúng thông qua nhiều cơ chế như: kiểm tra việc chấp hành quy định pháp luật về BHTG; tổng hợp, phân tích thông tin về tổ chức tham gia BHTG nhằm phát hiện kịp thời các rủi ro gây mất an toàn hệ thống; tham gia kiểm soát đặc biệt (KSĐB) và xử lý tổ chức tín dụng (TCTD) yếu kém; chi trả tiền bảo hiểm; tuyên truyền chính sách BHTG… Đặc biệt, Luật BHTG năm 2025 là cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của DIV, mở rộng vai trò của tổ chức này trong quá trình can thiệp sớm, KSĐB và xử lý TCTD thông qua việc tham gia đánh giá tính khả thi các phương án xử lý đối với TCTD được KSĐB; cho vay đặc biệt; mua trái phiếu dài hạn của TCTD nhận chuyển giao bắt buộc và cử người tham gia quản trị, điều hành quỹ tín dụng nhân dân được KSĐB; đồng thời hoàn thiện cơ chế phối hợp với Ngân hàng nhà nước và các cơ quan liên quan nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của mạng an toàn tài chính. Những sửa đổi này cho thấy vai trò của tổ chức BHTG ngày càng được tăng cường theo hướng chủ động hơn trong phòng ngừa và xử lý rủi ro, qua đó góp phần bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người gửi tiền, duy trì sự ổn định của hệ thống TCTD và củng cố niềm tin của công chúng.
Phát huy vai trò của BHTG trong thời đại số
Để BHTG tiếp tục phát huy vai trò củng cố niềm tin của công chúng, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm thích ứng với môi trường tài chính số.
Công tác tuyên truyền, phổ cập kiến thức về BHTG cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng tăng cường hiện diện trên các nền tảng số, giúp thông tin chính thức về BHTG tiếp cận người dân nhanh chóng và thuận tiện hơn. DIV cần khai thác hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội, ứng dụng di động và các hình thức truyền thông trực quan để nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là nhóm công chúng trẻ và người dân ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Đồng thời, cần đẩy mạnh lồng ghép kiến thức về BHTG trong các chương trình giáo dục tài chính.
Tổ chức BHTG cần tiếp tục nâng cao khả năng truyền thông và phản ứng kịp thời trước các thông tin tiêu cực có thể ảnh hưởng đến tâm lý người gửi tiền. Trong thời đại số, việc cung cấp thông tin nhanh chóng, chính xác và nhất quán có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế tâm lý hoảng loạn và duy trì niềm tin của công chúng. Do đó, DIV cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp với Ngân hàng Nhà nước, các TCTD và các cơ quan truyền thông nhằm bảo đảm khả năng cung cấp thông tin kịp thời khi thị trường xuất hiện biến động.
Tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong các hoạt động nghiệp vụ của tổ chức BHTG thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu hiện đại, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ quan trong mạng an toàn tài chính và ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường năng lực cảnh báo sớm và xử lý rủi ro mà còn nâng cao khả năng sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ bảo vệ người gửi tiền trong bối cảnh môi trường tài chính ngày càng số hóa.
Có thể nói, niềm tin của công chúng là yếu tố cốt lõi bảo đảm sự ổn định của hệ thống tài chính, trong khi BHTG là một trong những thiết chế quan trọng tạo dựng và duy trì niềm tin đó. Trong điều kiện chuyển đổi số làm gia tăng tốc độ lan truyền thông tin và nguy cơ xuất hiện các cú sốc tâm lý trên thị trường, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao năng lực hoạt động của DIV và đổi mới công tác truyền thông chính sách góp phần củng cố niềm tin của người gửi tiền, bảo đảm an toàn hệ thống tài chính – ngân hàng và hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững.
HN – HQ
Tài liệu tham khảo:
- Tiến sĩ Hà Thị Tuyết Minh, “Sự sụp đổ của Ngân hàng Silicon Valley – Những vấn đề đặt ra”, Tạp chí Ngân hàng, ngày 18/4/2023;
- “Xử lý nghiêm các đối tượng tung tin thất thiệt, kích động người dân rút tiền ồ ạt tại Ngân hàng SCB”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 3/12/2022.
