Trang Chủ
Ở Việt Nam, Luật BHTG năm 2012 đã đặt nền móng cho việc hình thành khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động BHTG. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của thị trường tài chính, tiến trình cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng, yêu cầu xử lý tổ chức tín dụng yếu kém, sự gia tăng nguy cơ rút tiền hàng loạt và đòi hỏi chuyển đổi số trong hoạt động ngân hàng, Luật năm 2012 dần bộc lộ những giới hạn nhất định. Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội ban hành Luật BHTG năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/5/2026, thay thế Luật BHTG năm 2012, là bước hoàn thiện thể chế có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện bảo vệ người gửi tiền lẫn bảo đảm an toàn hệ thống.
Điểm đáng chú ý là Luật năm 2025 đã tái cấu trúc đáng kể nhiều nhóm chính sách cốt lõi, từ phạm vi tiền gửi được bảo hiểm, cơ chế phí, thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm, hạn mức chi trả, thủ tục chi trả, cho đến vị trí, nhiệm vụ, quyền hạn và công cụ can thiệp của tổ chức BHTG. Do đó, việc nghiên cứu Luật năm 2025 cần được tiếp cận không chỉ ở bình diện mô tả quy phạm, mà còn ở chiều sâu của tư duy lập pháp, định hướng chính sách và mô hình quản trị rủi ro hệ thống mà đạo luật này hàm chứa.
Những điểm mới có tính nền tảng của Luật BHTG năm 2025
Tái định vị vai trò của BHTG trong mạng an toàn tài chính quốc gia
So với Luật BHTG năm 2012, Luật BHTG năm 2025 tiếp tục khẳng định mục tiêu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, nhưng đồng thời nhấn mạnh hơn vai trò góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) và bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng. Trong Luật năm 2012, Điều 3 quy định BHTG nhằm “bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các TCTD, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng”; Luật năm 2025 tại Điều 3 tiếp tục kế thừa tinh thần này, nhưng đặt trong một kết cấu chính sách rộng hơn, gắn với các công cụ can thiệp cụ thể hơn của tổ chức BHTG.
Cùng với đó, Luật năm 2025 tiếp tục khẳng định tổ chức BHTG là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, nhưng đồng thời trao thêm nhiều quyền năng công quyền và công cụ quản trị rủi ro hơn trước. Như vậy, bản chất pháp lý của tổ chức BHTG được củng cố rõ hơn theo hướng là một định chế công phục vụ chính sách an toàn tài chính quốc gia.
Hoàn thiện quy định về tiền gửi được bảo hiểm và tiền gửi không được bảo hiểm
Về phạm vi tiền gửi được bảo hiểm, Luật năm 2025 giữ ổn định nguyên tắc cốt lõi là chỉ BHTG bằng đồng Việt Nam của cá nhân, nhưng diễn đạt đầy đủ hơn, cập nhật hơn và gắn rõ với các hình thức tiền gửi theo pháp luật về các TCTD. Đồng thời, Luật năm 2025 bổ sung một số trường hợp loại trừ mới, như tiền gửi của cổ đông nắm trên 5% vốn điều lệ của chính TCTD, người có liên quan của cá nhân này trong các trường hợp theo quy định của pháp luật về các TCTD, cũng như tiền gửi tiết kiệm bắt buộc tại tổ chức tài chính vi mô. So với Luật năm 2012, các loại trừ này cho thấy chính sách BHTG đã được làm rõ hơn theo hướng loại khỏi phạm vi bảo vệ những chủ thể có quan hệ lợi ích đặc biệt hoặc phải tự chịu trách nhiệm cao hơn về rủi ro của tổ chức nhận tiền gửi.
Đổi mới mạnh cơ chế phí BHTG
Luật năm 2012 quy định Thủ tướng Chính phủ quy định khung phí BHTG theo đề nghị của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN); căn cứ vào khung phí, NHNN quy định mức phí cụ thể đối với tổ chức tham gia BHTG trên cơ sở kết quả đánh giá và phân loại các tổ chức này. Mô hình này tạo tính kiểm soát nhưng phần nào làm giảm tính linh hoạt của cơ chế phí.
Luật năm 2025 đã thay đổi đáng kể khi giao Thống đốc NHNN quy định mức phí và việc áp dụng phí đồng hạng hoặc phí phân biệt phù hợp với đặc thù của hệ thống TCTD tại Việt Nam trong từng thời kỳ. So với mô hình cũ, đây là bước phân quyền và chuyên môn hóa rõ nét hơn. Điểm mới đặc biệt quan trọng là Luật năm 2025 còn quy định TCTD được kiểm soát đặc biệt được miễn nộp phí BHTG; được tạm hoãn nộp khoản phí nộp thiếu, nộp chậm và khoản tiền chậm nộp phát sinh trước đó, nhưng phải có kế hoạch hoàn trả trong phương án cơ cấu lại. Cơ chế này phản ánh tư duy điều tiết mới: trong quá trình xử lý TCTD yếu kém, mục tiêu bảo toàn khả năng phục hồi và ổn định hệ thống được đặt lên trên yêu cầu thu đủ phí ngay lập tức.
Đồng thời, cơ chế xử lý vi phạm nộp phí cũng được điều chỉnh theo hướng hợp lý hơn. Nếu Luật năm 2012 cho phép trong một số trường hợp tổ chức BHTG có văn bản đề nghị NHNN trích tài khoản của tổ chức tham gia BHTG mở tại ngân hàng để nộp phí và tiền phạt, thì Luật năm 2025 chuyển sang cơ chế tổ chức BHTG đề nghị NHNN xử lý theo quy định của pháp luật. Đây là sự điều chỉnh phù hợp với đúng vị trí của cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành.
Mở rộng đáng kể nhiệm vụ, quyền hạn của tổ chức BHTG
Đây là một trong những thay đổi căn bản nhất của Luật năm 2025. Trong Luật năm 2012, nhiệm vụ và quyền hạn của tổ chức BHTG chủ yếu xoay quanh cấp chứng nhận tham gia BHTG, thu phí, quản lý nguồn vốn, chi trả tiền bảo hiểm, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHTG, tham gia kiểm soát đặc biệt theo quy định của NHNN và tham gia quản lý, thanh lý tài sản.
Luật năm 2025 đã mở rộng đáng kể các quyền hạn này. Theo Điều 14, tổ chức BHTG không chỉ tiếp tục thực hiện các chức năng truyền thống mà còn được kiểm tra tổ chức tham gia BHTG theo kế hoạch, nội dung do NHNN giao; tổng hợp, phân tích và xử lý thông tin nhằm phát hiện, kiến nghị NHNN xử lý kịp thời vi phạm pháp luật, rủi ro gây mất an toàn trong hệ thống TCTD; tham gia vào quá trình can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt, xử lý TCTD; tham gia xây dựng phương án phá sản; và tham gia quản lý, thanh lý tài sản của tổ chức tham gia BHTG.
Sự mở rộng này cho thấy tổ chức BHTG đã được dịch chuyển từ vị trí “cơ quan thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm” sang vị trí “chủ thể tham gia quản trị an toàn hệ thống”. Đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật lập pháp, mà là sự điều chỉnh về mô hình thể chế.
Thiết kế lại cơ chế phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm và thủ tục chi trả
Luật năm 2012 quy định nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm phát sinh chủ yếu khi NHNN có văn bản chấm dứt kiểm soát đặc biệt hoặc chấm dứt áp dụng, không áp dụng các biện pháp phục hồi khả năng thanh toán mà TCTD vẫn lâm vào tình trạng phá sản, hoặc khi có văn bản xác định chi nhánh ngân hàng nước ngoài mất khả năng chi trả tiền gửi. Cách tiếp cận này có tính an toàn, nhưng tương đối chậm và bị lệ thuộc nhiều vào tiến trình xử lý TCTD.
Luật năm 2025 bổ sung hai điểm mới rất quan trọng. Thứ nhất, trường hợp phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm được mở rộng, bao gồm cả tình huống NHNN đình chỉ hoạt động nhận tiền gửi của TCTD được kiểm soát đặc biệt và tổ chức đó có lỗ lũy kế vượt ngưỡng nhất định theo báo cáo tài chính kiểm toán gần nhất. Thứ hai, trong trường hợp cần bảo đảm an toàn hệ thống, trật tự, an toàn xã hội, NHNN có thể quyết định việc trả tiền bảo hiểm theo khoản 2 Điều 36 của Luật năm 2025. Đây là bước chuyển rất quan trọng, bởi cho phép chính sách BHTG trở thành công cụ phản ứng sớm, thay vì chỉ là công cụ xử lý hậu quả.
Về thủ tục, Luật năm 2012 quy định trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm, tổ chức tham gia BHTG phải gửi hồ sơ đề nghị trả tiền bảo hiểm; thời hạn trả tiền bảo hiểm tối đa là 60 ngày. Luật năm 2025 rút ngắn rõ rệt: hồ sơ phải gửi trong 5 ngày làm việc, thời hạn tối đa trả tiền bảo hiểm là 45 ngày. Việc rút ngắn thời gian này có ý nghĩa đặc biệt lớn trong bối cảnh tâm lý rút tiền hàng loạt có thể lan truyền rất nhanh. Tốc độ chi trả, do đó, trở thành yếu tố ổn định hệ thống, chứ không chỉ là một chỉ số hành chính.
Linh hoạt hóa cơ chế hạn mức chi trả
Luật năm 2012 quy định Thủ tướng Chính phủ quy định hạn mức trả tiền bảo hiểm theo đề nghị của NHNN trong từng thời kỳ. Luật năm 2025 chuyển thẩm quyền này cho Thống đốc NHNN và đặc biệt bổ sung cơ chế ngoại lệ: trong trường hợp cần bảo đảm an toàn hệ thống, trật tự, an toàn xã hội, Thống đốc có thể quyết định hạn mức chi trả vượt hạn mức thông thường, tối đa bằng toàn bộ các khoản tiền gửi được bảo hiểm của người gửi tiền tại tổ chức tham gia BHTG.
Sửa đổi này cho thấy nhà làm luật đã chấp nhận tư duy linh hoạt hóa công cụ chính sách trong tình huống khẩn cấp. Hạn mức chi trả, vì vậy, không còn chỉ là mức trần cứng mang tính ổn định lâu dài, mà trở thành công cụ có thể được điều chỉnh theo bối cảnh rủi ro hệ thống.
Bổ sung chương riêng về tham gia xử lý TCTD và xử lý khủng hoảng
Khác biệt nổi bật nhất giữa hai đạo luật là Luật năm 2025 bổ sung hẳn Chương VII về tham gia xử lý TCTD được can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt; tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng trong hoạt động của TCTD. Đây là nội dung hoàn toàn không có trong Luật năm 2012.
Theo chương này, tổ chức BHTG được cho vay đặc biệt từ quỹ dự phòng nghiệp vụ trong một số trường hợp; được tham gia bảo đảm an toàn hệ thống, trật tự, an toàn xã hội; tiền cho vay đặc biệt được ưu tiên hoàn trả; được vay đặc biệt từ NHNN với lãi suất 0%, không có tài sản bảo đảm trong trường hợp quỹ dự phòng nghiệp vụ không đủ để trả tiền bảo hiểm; và được tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng theo quyết định của Chính phủ. Điều này cho thấy BHTG ở Việt Nam đã chuyển từ mô hình thiên về chi trả truyền thống sang mô hình có nhiều yếu tố của thiết chế giảm thiểu rủi ro hệ thống.
So sánh Luật BHTG năm 2012 với Luật BHTG năm 2025 theo từng nhóm chính sách
Nhóm chính sách về mục tiêu và vị trí pháp lý của BHTG
Luật năm 2012 xác định mục đích của BHTG là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các TCTD, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng. Luật năm 2025 kế thừa tinh thần này nhưng làm rõ hơn vai trò ổn định hệ thống, đồng thời gia tăng đáng kể công cụ pháp lý để mục tiêu này được thực hiện trên thực tế. Như vậy, xét về chính sách, Luật năm 2025 không thay đổi mục tiêu căn bản nhưng đã nâng mục tiêu đó từ tầm tuyên bố lên tầm thiết kế thể chế.
Nhóm chính sách về phạm vi bảo vệ
Luật năm 2012 và Luật năm 2025 đều duy trì nguyên tắc chỉ BHTG bằng đồng Việt Nam của cá nhân. Tuy nhiên, Luật năm 2025 quy định chặt chẽ, cụ thể hơn về các trường hợp không được bảo hiểm, mở rộng diện loại trừ đối với cổ đông lớn, người có liên quan và tiền gửi tiết kiệm bắt buộc tại tổ chức tài chính vi mô. Điều đó cho thấy chính sách bảo vệ đã được thiết kế lại theo hướng nhắm trúng đối tượng cần bảo vệ hơn, tránh tình trạng BHTG bị mở rộng sang các chủ thể có năng lực kiểm soát hoặc ảnh hưởng đến rủi ro của chính tổ chức nhận tiền gửi.
Nhóm chính sách về phí BHTG
Luật năm 2012 xây dựng mô hình phí trong khung do Thủ tướng Chính phủ quyết định. Luật năm 2025 giao trực tiếp cho Thống đốc NHNN quy định mức phí và cơ chế áp dụng phí đồng hạng hoặc phí phân biệt. Về phương diện chính sách, đây là sự chuyển dịch từ mô hình quản lý nhiều tầng, tương đối cứng, sang mô hình linh hoạt hơn, gần với quản trị rủi ro thực chất hơn. Đồng thời, Luật năm 2025 còn đưa vào cơ chế miễn, tạm hoãn, xử lý khoản chậm nộp trong bối cảnh kiểm soát đặc biệt, cho thấy phí BHTG đã được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với chính sách tái cơ cấu TCTD yếu kém.
Nhóm chính sách về quyền hạn của tổ chức BHTG
Đây là nhóm thay đổi lớn nhất. Luật năm 2012 cho tổ chức BHTG thực hiện một số quyền mang tính hành chính, nghiệp vụ và một phần tham gia kiểm soát đặc biệt. Luật năm 2025 mở rộng rõ rệt sang các quyền về kiểm tra theo kế hoạch do NHNN giao, phân tích, xử lý thông tin, phát hiện và kiến nghị xử lý rủi ro, tham gia can thiệp sớm, xây dựng phương án phá sản, tham gia quản lý và thanh lý tài sản. Từ góc nhìn chính sách, Luật năm 2025 đã chuyển tổ chức BHTG từ chủ thể chi trả thành chủ thể có vai trò quản trị rủi ro hệ thống.
Nhóm chính sách về chi trả tiền bảo hiểm
Luật năm 2012 tiếp cận khá thận trọng, thời điểm phát sinh nghĩa vụ gắn chặt với tiến trình xử lý TCTD; thủ tục chi trả tương đối dài; và hạn mức chi trả ít linh hoạt hơn. Luật năm 2025 đã thay đổi toàn diện ở nhóm chính sách này khi mở rộng các trường hợp phát sinh nghĩa vụ, rút ngắn thời hạn lập hồ sơ và chi trả, đồng thời cho phép vận dụng hạn mức chi trả linh hoạt trong tình huống đặc biệt. Chính sách chi trả, vì vậy, đã được chuyển từ mô hình chi trả đúng quy trình sang mô hình chi trả kịp thời để ổn định hệ thống.
Nhóm chính sách về xử lý TCTD yếu kém và khủng hoảng
Luật năm 2012 hầu như chưa thiết lập riêng một khuôn khổ về vai trò của tổ chức BHTG trong xử lý khủng hoảng. Luật năm 2025 đã khắc phục khoảng trống này bằng việc bổ sung chương riêng về cho vay đặc biệt, tham gia bảo đảm an toàn hệ thống, ưu tiên hoàn trả tiền cho vay đặc biệt, vay đặc biệt từ NHNN và tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng. Đây là sự chuyển dịch có tính chất bản lề, đưa pháp luật BHTG ở Việt Nam tiến gần hơn với mô hình hiện đại của một cấu phần chủ động trong mạng an toàn tài chính.
Giá trị lập pháp và ý nghĩa thực tiễn của Luật BHTG năm 2025
Hoàn thiện đồng bộ hơn nền tảng pháp lý cho BHTG
Về phương diện lập pháp, Luật năm 2025 có giá trị trước hết ở chỗ tạo lập một khuôn khổ đầy đủ, cập nhật và có tính liên thông cao hơn với pháp luật về các TCTD. Các quy định mới không tách rời BHTG khỏi bối cảnh quản trị an toàn hệ thống, mà đặt nó đúng vào trung tâm của mối quan hệ giữa bảo vệ người gửi tiền, kỷ luật thị trường, tái cơ cấu TCTD và quản trị khủng hoảng.
Tăng cường thực chất mức độ bảo vệ người gửi tiền
Luật năm 2025 bảo vệ người gửi tiền không chỉ bằng việc duy trì chế định chi trả tiền bảo hiểm, mà còn bằng việc mở rộng điều kiện để chi trả sớm hơn, rút ngắn thời hạn chi trả và gia tăng khả năng can thiệp của tổ chức BHTG trước khi rủi ro trở nên không thể kiểm soát. Đây là sự bảo vệ có tính thực chất hơn nhiều so với cách tiếp cận chỉ chi trả sau khi sự kiện đổ vỡ đã hoàn tất.
Nâng cao khả năng ứng phó với rủi ro hệ thống
Khía cạnh nổi bật nhất của Luật năm 2025 là tăng khả năng ứng phó với rủi ro hệ thống. Những quy định về cho vay đặc biệt, vay đặc biệt từ NHNN, xử lý rút tiền hàng loạt, cơ chế hạn mức linh hoạt và tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng cho thấy BHTG đã được luật hóa như một công cụ quản trị khủng hoảng, không còn chỉ là cơ chế bảo hiểm theo nghĩa hẹp.
Tạo tiền đề pháp lý cho quản trị dữ liệu và chuyển đổi số
Việc mở rộng quyền tiếp cận, tổng hợp, phân tích và xử lý thông tin của tổ chức BHTG trong Luật năm 2025 có ý nghĩa rất lớn đối với chuyển đổi số. Trong kỷ nguyên ngân hàng số, không thể có BHTG hiện đại nếu không có dữ liệu kịp thời, chính xác và liên thông. Luật năm 2025 về thực chất đã đặt nền tảng pháp lý sơ khởi cho việc xây dựng mô hình BHTG dựa trên dữ liệu và phản ứng nhanh.
Một số vấn đề đặt ra trong tổ chức thi hành Luật
Thứ nhất, cần sớm ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn thi hành, nhất là về mức phí, phương pháp áp dụng phí đồng hạng hoặc phí phân biệt, trình tự cho vay đặc biệt, cơ chế tiếp cận dữ liệu khách hàng và tiêu chí vận dụng hạn mức chi trả đặc biệt.
Thứ hai, cần bảo đảm sự phối hợp đồng bộ giữa tổ chức BHTG với NHNN, các TCTD và các chủ thể liên quan trong cung cấp dữ liệu, kiểm tra, cảnh báo rủi ro và xử lý tình huống khẩn cấp. Nếu thiếu cơ chế phối hợp vận hành liên thông, nhiều quy định tiến bộ của Luật sẽ khó phát huy hiệu lực thực tế.
Thứ ba, cần tiếp tục nâng cao năng lực tài chính, năng lực phân tích dữ liệu và năng lực nghiệp vụ của tổ chức BHTG. Luật đã mở rộng chức năng, nhưng việc thực hiện được đến đâu còn phụ thuộc vào điều kiện tổ chức và nguồn lực thực thi.
Thứ tư, cần đẩy mạnh truyền thông pháp luật về BHTG để người gửi tiền – người dân hiểu đúng phạm vi được bảo vệ, hạn mức chi trả, thủ tục thực hiện quyền lợi và bản chất của chính sách này. Trong nhiều trường hợp, hiệu quả ổn định hệ thống không chỉ đến từ nội dung của luật, mà còn đến từ mức độ công chúng tin và hiểu đúng luật.
Luật BHTG năm 2025 là bước phát triển quan trọng của pháp luật tài chính, ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn mới. Nếu Luật năm 2012 chủ yếu đặt nền móng cho việc hình thành cơ chế BHTG, thì Luật năm 2025 đã nâng cơ chế đó lên một trình độ phát triển mới, hiện đại hơn, chủ động hơn và có mức độ gắn kết chặt chẽ hơn với yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống TCTD.
Điểm cốt lõi của Luật năm 2025 là sự chuyển dịch mô hình pháp lý của BHTG: từ thiết chế thiên về chi trả hậu quả sang thiết chế có khả năng tham gia phòng ngừa, giảm thiểu và xử lý rủi ro hệ thống. Với ý nghĩa đó, có thể khẳng định rằng Luật BHTG năm 2025 thực sự là nền tảng pháp lý cho hoạt động BHTG trong kỷ nguyên mới./.
TS. Đỗ Đức Hồng Hà
Phó Chủ nhiệm thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội
Tài liệu tham khảo
1. Quốc hội (2019), Luật Bảo hiểm tiền gửi số 06/2012/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 32/2013/QH13.
2. Quốc hội (2025), Luật Bảo hiểm tiền gửi số 111/2025/QH15.
